Bibliotekarz Podlaski nr 39 / 2018


FRANCISZEK

SKARYNA

Abstracts (in English) and full text (PDF)

open access journal



I Franciszek Skaryna



Аnna Alsztyniuk, Жыццё і творчасць Францыска Скарыны ў літаратурнай інтэрпрэтацыі Алега Лойкі (Раман-эсэ Францыск Скарына, або Сонца Маладзіковае)

Życie i twórczość Franciszka Skaryny w literackiej interpretacji Olega Łojki (powieść-esej Francysk Skaryna, abo Sonca Maładzikowaje)

Streszczenie

W artykule dokonano analizy powieści-eseju Francysk Skaryna, abo Sonca Maładzikowaje Olega Łojki, znanego poety i literaturoznawcy. Zwrócono uwagę na sposób szczególny ukazania w utworze życia i twórczości Franciszka Skaryny, białoruskiego humanisty, drukarza, wydawcy, tłumacza Biblii na język starobiałoruski. Po wieloletnich badaniach O. Łojko opublikował literacką sylwetkę Skaryny, utworzoną w dużym stopniu przez swoją twórczą wyobraźnię. W oryginalny sposób badacz połączył w powieści-eseju poglądy i stylistykę historyka literatury ze swobodą poetyckich skojarzeń i obrazowania, co wpłynęło na gatunkowo-stylistyczne cechy powieści, a uwaga została przeniesiona na sposób przedstawienia portretu psychologicznego Franciszka Skaryny, jego przeżyć wewnętrznych i myśli.

Słowa-klucze: literaturoznawca, poeta, powieść-esej, drukarz, humanista, tradycje, interpretacja artystyczna, narrator, hipotezy, portret psychologiczny

 

The Life and Works of Francysk Skaryna in a Literary Interpretation by Oleg Łojko (The Novel-Essay “Francysk Skaryna, abo Sonca Maładzikowaje”)

Summary:

The article analyzes Oleg Łojko’s novel-essay Francysk Skaryna, abo Sonca Maladzikowaje. A special attention is paid to the way of presenting the life and works of Francysk Skaryna, a Belarussian humanist, printer, publisher, and translator of the Bible into the old Belarussian. After years of research, Łojko published a literary profile of Skaryna, created to a large extent by his creative imagination. In an original way, the researcher connected the views and peculiarities of the style of a literary historian with the freedom of poetic associations and imagery, which influenced the generic and stylistic features of the novel. In the novel, Łojko’s attention is primarily focused on the way of presenting the internal experiences and thoughts of Francysk Skaryna.

Key words: literary scholar, poet, novel-essay, printer, humanist, traditions, artistic interpretation, narrator, hypotheses, delineation.



Anna Sakowicz, Асэнсаванне асветніцкай дзйнасці і творчай спадчыны Францыска Скарыны Уладзімірам Калеснікам

Charakterystyka działalności oświeceniowej i spuścizny twórczej Franciszka Skaryny dokonana przez Uładzimira Kalesnika

Streszczenie

W artykule prezentuje się badania naukowe dotyczące życia i twórczości pierwszego drukarza wschodniosłowiańskiego Franciszka Skaryny, przeprowadzone przez Uładzimira Kalesnika, jednego z najbardziej utalentowanych białoruskich krytyków literackich drugiej połowy XX wieku, profesora Uniwersytetu w Brześciu. Kalesnik w artykule Постаць Скарыны, otwierającym jego książkę Тварэнне легенды. Літаратурныя партрэты і нарысы rozważa, dlaczego postać pierwszego tłumacza Biblii na język starobiałoruski była przez długi czas pomijana przez twórców literackich. Krytyk uważa za szkodliwe dla całej ludzkości zaliczenie Skaryny do grona osób reprezentujących interesy duchowieństwa oraz pominięcie jego wkładu moralno-etycznego w rozwój społeczeństwa. Za rewolucyjne Kalesnik uznał progresywne poglądy Skaryny na temat roli kobiet w życiu państwa. Ponadto słynny syn Połocka został ukazany jako oddany patriota ziemi białoruskiej, który ojczystą mowę uznał za równą innym językom europejskim, godną głoszenia Pisma Świętego.

Słowa-klucze: Franciszek Skaryna, Uładzimir Kalesnik, Biblia, tłumaczenie, język starobiałoruski, Renesans.

 

Uładzimir Kalesnik’s Reflections on the Views and Poetic Inheritance of Francysk Skaryna

 Summary:

The article evaluates the research into the life and works of the first East Slavic printer Francysk Skaryna, carried out by Uładzimir Kalesnik, professor at the University of Brest and one of the most gifted Belarusian literary critics of the second half of the 20th century. Kalesnik, in his article Постаць Скарыны, which opens his book Тварэнне легенды. Літаратурныя партрэты і нарысы, considers why the figure of the first translator of the Bible into the Old Belarusian language had been overlooked by literary scholars for such a long time. He considers it unfair to include Skaryna in the group of people representing the interests of the clergy and ignoring his moral and ethical contribution to the development of society. Kalesnik recognizes Skaryna’s views on the role of women in the life of the state as progressive ones. In addition, the famous translator from Połock is shown as a devoted patriot of the Belarussian land, who considered his native language equal to other European languages and appropriate as a medium for preaching the Holy Scripture

Key words: Francysk Skaryna, Uładzimir Kalesnik, the Bible, translation, Old Belarusian, Renaissance.



Halina Twaranowicz, Духоўны Патэнцыял Творчай Спадчыны Францыска Скарыны

Duchowy potencjał twórczej spuścizny Franciszka Skaryny

Streszczenie

W artykule rozpatrywany jest szereg ważkich zagadnień, które wyróżniają duchowy potencjał twórczej spuścizny wielkiego pierwszego wschodniosłowiańskiego, białoruskiego drukarza, krzewiciela oświaty, pisarza, wybitnego myśliciela wczesnego białoruskiego okresu Odrodzenia. W swej rozległej działalności duchowej, opierając się na rodzimej tradycji Cyrylo-Metodiańskiej, płodnie rozwijał on osiągnięcia zachodnioeuropejskiej kultury Renesansu. U podstaw filozoficzno-etycznych, społeczno-politycznych, estetycznych, a także państwowo-prawnych poglądów Skaryny leży koncepcja życia jako daru Bożego. Szczególną uwagę zwrócono na jego humanistyczne pojmowanie dzieła sztuki, świadomie urzeczywistniane przezeń w praktyce drukarskiej i pozostające wciąż aktualne. Podkreślono, że cały zbiór oryginalnych przedmów-posłowi Skaryny świadczy mianowicie o patrystycznej tradycji w tłumaczeniu Biblii, o uszanowaniu przezeń cerkiewnych dogmatów, co z kolei w sposób oczywisty obala rozpowszechniane ostatnio twierdzenie o nim jako działaczu Reformacji. Uwydatniono wreszcie to, że stoi on u początków białoruskiej tradycji narodowo-patriotycznej, dając swojemu ludowi Pismo Święte w przekładzie na język białoruski.

Słowa-klucze: krzewiciel oświaty, myśliciel, pierwszy drukarz białoruski, tradycja Cyrylo-Metodiańska, Pismo Święte, Renesans

 

The Spiritual Potential of Francysk Skaryna’s Artistic Legacy

 Summary:

The article examines a number of important issues which distinguish the spiritual potential of the artistic legacy of Francysk Skaryna, a great East Slavonic Belarusian printer, a proponent of education, a writer and an outstanding thinker of the early Belarussian Renaissance period. In his extensive spiritual pursuit, based on the native Cyrillo-Methodian tradition, Skaryna prolifically developed the achievements of the Western European culture of the Renaissance. At the core of Skaryna’s philosophical-ethical, socio-political, aesthetic, as well as juridical views lies the concept of life as a gift of God. In the present article, a special attention is paid to his humanistic understanding of the work of art, consciously implemented by him in his printing practice and remaining still relevant. It is emphasized that the entire collection of original prefaces-afterwords by Skaryna shows the patristic tradition in the translation of the Bible, respecting Orthodox dogmas, which, in turn, evidently disproves the recently propagated view of him as an activist of the Reformation. It is also emphasized that he stands at the beginning of the Belarussian national-patriotic tradition, having given his people the Bible in the translation into the Belarussian language.

Key words: a proponent of education, thinker, the first Belarussian printer, the Cyrillo-Methodian tradition, Renaissance

 

Рэзюме:
У артыкуле разлядаецца шэраг важнейшых аспектаў, якімі вызначаецца духоўны патэнцыял творчай спадчыны ўсходнес- лавянскага і беларускага першадрукара, асветніка, пісьменніка, мысліцеля ранняга беларускага Адраджэння Францыска Скарыны. У сваёй асветніцкай, духоўнай дзейнасці ён абапіраўся на айчынную кірыла-мяфодзіеўскую традыцыю, плённа выка-рыстоўваючы дасягненні заходнееўрапейскай культуры эпохі Рэнесансу. Сцвярджаецца, што філасофска-этычныя, сацыяльна-палітычныя, эстэтычныя і дзяржаўна-прававыя погляды Скарыны з’яўляюцца ў першую чаргу вынікам асэнсавання ім жыцця як дару Боскага. Звяртаецца ўвага на гуманістычную мастацтвазнаўчую канцэпцыю першадрукара, свядома рэалізаваную ім і актуальную дасюль. Падкрэсліваецца, што ўвесь прадмоўна-пасляслоўны комплекс Скарыны сведчыць аб менавіта патрыстычнай традыцыі ў тлумачэнні Бібліі, павазе асветніка да царкоўных дагматаў, што відавочна абвяргае досыць распаўсюджанае залічэнне Ф. Скарыны ў шэрагі дзеячаў Рэфармацыі. Адзначаецца таксама, што Ф. Скарына з’яўляецца заснавальнікам беларускай нацыянальна-патрыятычнай традыцыі, які падараваў свайму народу Святое Пісанне на роднай мове.

Ключавыя словы: Асветнік, мысліцель, беларускі першадрукар, кірыла-мяфодзіеўская традыцыя, Ренесанс, гуманізм



Anna Janicka, XIX-wieczne polskie doniesienia o Franciszku Skarynie. Rekonesans

Streszczenie:
Artykuł powstał z okazji 500-lecia tłumaczenia Biblii na język ruski, którego dokonał humanista z Połocka rodem, Franciszek Skaryna (ok. 1490 – ok. 1540), związany swym życiem kolejno z Wilnem, Krakowem, Pragą, Italią. Autorka zastanawia się nad skąpością źródeł na temat Skaryny w literaturze polskiej XIX wieku. Analizuje dwie notki. Pierwsza wpisuje Skarynę w kontekst imperialnej literatury rosyjskiej, której dzieje wydano w 1823 roku w Warszawie. Autorem był rosyjski uczony i pisarz Paweł Grecz (1787–1867), a przełożył na polski jego 2-tomowe dzieło Samuel Bogumił Linde (1771–1847), który sprostował błędną informację, jakoby Skaryna drukował księgi w „Pradze pod Warszawą”. Drugi tekst to rozprawa profesora polonistyki Uniwersytetu Lwowskiego Mikołaja Michalewicza (1792–1846), która lokuje dokonania Skaryny nie w rosyjskim, lecz słowiańskim kontekście.

Słowa-klucze: Franciszek Skaryna, kolonializm, Paweł Grecz, Mikołaj Michalewicz, Biblia Ruska

 

The 19-Century Polish Tidings of Francysk Skaryna. An Overview

 Summary:

The article honours the 500th anniversary of the translation of the Bible into Ruthenian, done by Francysk Skaryna (1490 – 1540), born in Połock, and then living in Vilnius, Cracow, Prague, and Italy. The author of the article muses upon the scarcity of documents about Skaryna in Polish nineteenth-century literature, analyzing two notes written in Polish in the first half of the 19th century. The first one locates Skaryna in the context of Russian imperial literature, the historical overview of which, written by Paweł Grecz (1787–1867), was published in 1823 in Warsaw in the translation of Samuel Bogumił Linde (1771–1847). Linde, by the way, corrects the false information that Skaryna printed his books in “Prague near Warsaw”. The second note comes from a study by Mikołaj Michalewicz (1792–1846), a professor at the University of Lvov, who places Skaryna in a Slavic, not merely Russian, context.

Key words: Francysk Skaryna, colonialism, Paweł Grecz, Mikołaj Michalewicz, The Ruthenian Bible



Aleś Brazgunow, Паэтычная спадчына Францішка Скарыны

Poetyckie dziedzictwo Franciszka Skaryny

Streszczenie

W artykule zbadano poetyckie dziedzictwo, jakie pozostawił po sobie Franciszek Skaryna w swych autorskich przedmowach do ksiąg biblijnych oraz w przekładach tychże ksiąg. Nieznane wiersze Skaryny, wydane przez autora w tłumaczeniach Biblii i w akatystach z Książeczki podróżnej (1522), w artykule są prezentowane po raz pierwszy. Szczególną uwagę zwraca się na typologię utworów poetyckich Skaryny, takich jak wiersz sylabiczny i biblijny, a także na kontakion (część akatystu). Ustalono, że struktura sylabicznych wersetów Skaryny jest zbliżona do tradycyjnej wersyfikacji ludowej, do akcentowanego wersu. W jego sylabicznych wersach Skaryna przechodzi do eksperymentu wersyfikacyjnego poprzez swoją strukturę i treść tekstu. Ponieważ kontakion jest mieszanką form, innowacje okazują się w nim nieznaczne.

Słowa-klucze: akatyst, werset akcentowany, werset biblijny, kontakion, wersyfikacja

 

The Poetic Heritage of Fancysk Skaryna

Summary:

The article examines the poetic heritage of Francysk Skaryna, demonstrated in his forewords to the Bible and in his translations of the biblical books. The article presents unknown poems of Skaryna, educed from his translations of the Bible, and from acathistuses of The Little Travel Book (1522). A special attention is given to the typology of the Skaryna’s poetic works, such as syllabic and biblical verse, as well as to kontakion (part of acathistus). It is argued that the structure of Skaryna’s syllabic verses is similar to the accentual verse of traditional folk versification. In his syllabic verse, Skaryna embarks on a versification experiment, modifying structural and textual content as well. As kontakion is a fixed form, innovations seem to be of lesser significance.

Key words: acathistus, accentual verse, biblical verse, Francysk Skaryna, kontakion, poetry, syllabic verse, versification.



Walentyna Sobol, Діяч двох великих традицій. Скорина і Україна (До 530-річчя від дня народження Франциск Скорини, 1486–1540 (1541–?) та до 500-річчя від виходу його Біблії)

Działacz dwóch wielkich tradycji. Skaryna i Ukraina

Streszczenie

Autorka artykułu skupia się na temacie „Skaryna i Ukraina” w całej jego rozciągłości, uwzględniając aspekt biograficzny, wydawniczy, poligraficzny, akademicki i bibliograficzny. Ukraiński epizod życia Skaryny i miasto jego urodzenia, Połock, wiąże się z kultem świętej Eufrozyny z Połocka, założycielki pierwszego żeńskiego klasztoru i patronki kobiecego monastycyzmu na Rusi. Poligraficzny kontekst działalności Skaryny powiązany jest z Europą Zachodnią. Po uzyskaniu doktoratu na Uniwersytecie w Padwie, odwiedził on Wenecję – jedno z najważniejszych centrów poligraficznych i wydawniczych ówczesnego świata. To tutaj uczył się nowoczesnych technik druku. W Pradze z kolei opanował dwukolorową technikę druku, wykorzystaną następnie do opublikowania Pieśni nad pieśniami strony tytułowej Biblii Ruskiej. W Wilnie zastosował zdobyte umiejętności, aby wydrukować pięć rozdziałów Biblii i jedną stronę tytułową Psałterza.
Działania Skaryny odegrały ważną rolę w rozwoju kulturalnym i naukowym Ukrainy w XVI wieku: książki wydane w Pradze i Wilnie stały się punktem odniesienia dla przyszłych publikacji, a także źródłem inspiracji dla ukraińskich drukarzy, takich jak Iwan Vyszenskij, Luka z Tarnopola, Dmytro Zinkov i inni. Jarosław Izaewicz udowodnił, że Skaryna utrzymywał bliskie kontakty z ukraińskimi reformatorami kultury, a nawet próbował otworzyć drukarnię na Zachodniej Ukrainie. Unikatowy egzemplarz Biblii Ruskiej Skaryny odnaleziono w księgozbiorze Kijów-Pieczersk (obecnie Biblioteka Narodowa Rosji w Petersburgu). Niektóre prace Skaryny przechowywane są w rękopiśmiennym zbiorze Biblioteki Lwowskiej i hetmana Iwana Samojłowicza.

Słowa-klucze: Franciszek Skaryna, Ukraina, pogranicze, historia druku, Wenecja

 

An Activist of Two Great Traditions: Skaryna and Ukraine

Summary:

Scholarly research into Francysk Skaryna’s legacy has been initiated by J.V. Bacmejster in 1776 and V.S. Sopikow in 1813. Further research conducted in the 20th century by Alexander Bilecki, Pavel Popov, Yaroslav Isayevich, U. Anichenko and contemporary studies of Halyna Kovalchuk, Alexandr Nauvov, Mariola Walczak-Mikolajczak and others, demonstrate how important were Skaryna’s activities on the border of two great traditions. In this context, the problem of “Skaryna and Ukraine” is worth analyzing in all its contexts: biographical, publishing, polygraphic, academic, and bibliographical. Ukrainian episode in Skaryna’s life and his birth town of Połock is related to the cult of Saint Euphrosyne of Połock, who established the first female monastery and is considered a patron of female monasticism of Rus. The polygraphic context of Skaryna’s activities is tied to Western Europe. Having obtained a doctorate in medicine at the University of Padua, he visited Venice, one of the most prominent printing and publishing centers (for Slavic, Greek and Hebrew texts), where he also mastered modern printing techniques. While in Prague, Skaryna used two-color printing technique to publish The Song of Songs and to print the title page of Biblia Ruska. In Vilnius, the two-color printing technique was applied to print five chapters of the Bible and just one title page of the Book of Psalms.
Skaryna’s activities played a major role in the cultural and scientific progress of Ukraine in the 16th century: books that were published in Prague and Vilnius became benchmarks of publishing craft and inspired Ukrainian authors of manuscripts such as Ivan Vyshenskyi, Luka of Tarnopol, Dmytro Zinkov and others. Yaroslav Isayevich proves that Skaryna maintained close contacts with Ukrainian cultural reformers and even attempted to establish a printing house in Western Ukraine. A unique copy of Skaryna’s Biblia Ruska was found in the Kyiv-Pechersk Lavra book collection (currently in the National Library of Russia in St. Petersburg). Some of other Skaryna’s works are kept in a manuscript collection of Lviv Library and hetman Ivan Samoylovych.

Key words: Francysk Skaryna, Ukraine, borderland, history of printing, Venice, Skaryna’s publications.



Swietłana Musijenko, Деятельность и творчество Франциска Скорины в контексте европейской культуры

Działalność i twórczość Franciszka Skaryny w kontekście kultury europejskiej

Streszczenie

W artykule przedstawiono literacki portret wybitnej postaci kultury i nauki białoruskiej: Franciszka Skaryny. Badaczka analizuje zasadność ożywienia pamięci o nim, ponownych studiów w związku z 500.rocznicą druku białoruskiej cyrylicy. Refleksji poddawana jest kwestia znaczenia Skaryny we współczesnym świecie, jak również wykorzystywania jego sylwetki w roli bohatera literackiego.

Słowa-klucze: Skaryna, historia druku, kultura Białorusi

 

The Life and Works of Francysk Skaryna in the Context of European Culture

Summary:

The article focuses on Francysk Skaryna, a notable representative of Belarussian culture. In view of the approaching 500th anniversary of the first print in the Belarussian Cyrillic script, the author emphasizes the necessity to critically reconsider Skaryna’a achievements, to assess his importance for contemporary culture, and his status of a literary character.

Key words: Skaryna, history of printing, Belarussian culture

 

Рэзюме:
У артыкуле прадстаўлены творчы партрэт выдатнага дзеяча беларускай культуры, навукі, кнігадрукавання Францыска Скарыны. Аналізуюцца прычыны адраджэння памяці аб ім у сувязі з 500-годдзем беларускага “кірылічнага” друку, заснавальнікам якога быў Скарына. Разглядаецца праблема яго значнасці ў сучасным навуковым свеце і ўвасабленне Скарыны як героя ў мастацкай літаратуры.

 



Elena Vostrikova, Эпоха Скарыны ў чэшскай літаратуры і культуры

Epoka Skaryny w czeskiej literaturze i kulturze

Streszczenie

Artykuł charakteryzuje epokę Franciszka Skaryny w literaturze i kulturze czeskiej. Autorka przestawia panoramę rozwoju społecznego i kulturalnego ziem czeskich w analizowanym okresie, śledzi rozwój humanizmu w Czechach, akcentując te zjawiska w literaturze i kulturze czeskiej, które są bliskie działalności literackiej Skaryny. Szczególną uwagę zwraca na tak zwany praski okres życia i działalności Franciszka Skaryny. Następnie w artykule pojawia się analiza osób, które były bliskie Skarynie: Daniel Adam z Weslavavin, słynny czeski wydawca, tłumacz, pisarz i autor wstępów; Jan Blagoslav, autor artykułu o narodowym charakterze Czechów; Victorin Kornel z Vsegrd. Szczegółowo omówiono też historię tłumaczeń Biblii na język czeski i jej różne wydania w XIV-XVI wieku.

Słowa-klucze: epoka Skaryny w czeskiej literaturze i kulturze, okres praski w życiu Skaryny, humanizm na ziemiach czeskich

 

The Skaryna Era in Czech Literature and Culture

Summary:

The purpose of this article is to characterize the Skaryna era in Czech literature and culture. The author gives a panorama of social and cultural developments of the Czech lands in the period under consideration, traces the development of humanism in the Czech Republic, highlights those phenomena in Czech literature and culture that are close to Skorin’s literary and publishing pursuits, and outlines the level of literary development in the Czech lands. A particular attention is paid to the so-called Prague period of life and activities of Francysk Skaryna. Then Skaryna the author of the article discusses a circle of people whose endeavors were close to Skaryna’s: Daniel Adam from Weslavavin, a famous Czech publisher, translator, writer, and author of forewords; Jan Blagoslav, the author of an article about of the Czechs’ national character; and Victorin Kornel from Vsegrd. Finally, a history of translations of the Bible into the Czech language and its various editions in the 14th-16th centuries are considered in detail.

Key words: the Skaryna era in Czech literature and culture, the Prague period in Skaryna’s life, humanism in the Czech lands.

 

Рэзюме:
Целью данной статьи является характеристика эпохи Скорины в чешской литературе и культуре. Автор работы дает панораму общественного и культурного развития чешских земель соответс-твующего периода, прослеживает развитие гуманизма в Чехии, отмечает близкие скориновской литературной и издательской деятельности явления в чешской литературе и культуре, очер-чивает уровень литературного развития чешских земель. Особое внимание уделяется пражскому периоду жизни и деятельности Франциска Скорины. С личностью Скорины сопоставляется фигура Даниэля Адама из Велеславина, знаменитого чешского издателя, переводчика, писателя, автора предисловий к своим книгам. Также близкими Франциску Скорине по значению и деятельности видятся автору статьи личности чехов Яна Благослава и Викторина Корнеля из Вшегрд. Подробно рассматривается история переводов Библии на чешский язык и ее различных изданий XIV –XVI веков.

Ключевые слова: эпоха Скорины в чешской литературе и культуре, пражский период жизни и деятельности Скорины, гуманизм

 



Hanna Barvenava, The Renaissance Costume in the Illustrations Included in the Bible Published by Francysk Skaryna

Renesansowy kostium na rycinach Biblii autorstwa Franciszka Skaryny

Streszczenie

Artykuł skupia się na temacie kostiumu z epoki Odrodzenia, występującym w wydanej przez Franciszka Skarynę Biblii. Dzieło to wzorcowo odzwierciedla kulturę, modę i zwyczaje Wielkiego Księstwa Litewskiego z wieków XV i XVI. Badacz analizuje m.in. to, jakie się w nim pojawiają rodzaje ubrań, z jakich materiałów były zrobione (wełna, jedwab, złocony jedwab, len, papier, skóra, płótna), jakiego były koloru (szkarłatny, lazurowy, niebieski, czerwony, siny, brunatny, złoty, srebrny), czym były zdobione (kamienie półszlachetne, haftowane złotem, srebrem oraz wełnianą lub lnianą nicią) etc. Poczynione obserwacje pozwalają wnioskować, że ideał piękna opierano wówczas na zasadzie racjonalności i naturalności, co odbijało się również w modzie. W artykule przeanalizowano ponadto starobiałoruską leksykę języka Skaryny. Opisując szczegółowo włókiennictwo, narzędzia do tkactwa, kolory tkanin, ozdoby, symbole władzy, wymienia on dużą liczbę dawnych nazw odzieży i jej składowych części. W wiekach XV i XVI Białorusini stworzyli własne wizerunki gotyckiego, a później i renesansowego kostiumu, które wzbogacają niezwykle złożony obraz ogólnie pojmowanego renesansowego stroju w całej Europie.

Słowa-klucze: strój renesansowy, kultura Wielkiego Księstwa Litewskiego, tradycje białoruskie

 

The Renaissance Costume in the Illustrations Included in the Bible Published by Francysk Skaryna

Summary:

The article focuses on the Renaissance costume, which is depicted in the illustrations of the Bible published by Francysk Skaryna. The illustrations perfectly reflect the culture, fashion, and mores prevalent in the Grand Duchy of Lithuania in the 15th and 16th century. The author examines types of clothes, their fabric (wool, silk, golden silk, linen, paper, leather, plain weave), their colours (scarlet, azure, blue, red, light blue, brown, gold, silver), their adornments (precious stones, embroidered with gold, silver as well as with wool and linen thread), etc. Concluding, he asserts that the ideal of beauty was based on the principle of rationality and naturalness, which was clearly manifested in the fashion prevalent at the time. Moreover, the article focuses on the lexis of Skaryna’s old Belarussian. While referring to the textile industry, weaving machines, colours of fabric, adornments, regalia, he enumerates a long list of names of old clothes and parts of clothes. In the 15th and 16th century, Belarussians created their own images of Gothic and, later, Renaissance costumes, which now enrich our understanding of the Renaissance costume in Europe.

Key words: Renaissance costume, the culture of the Grand Duchy of Lithuania, Belarussian traditions

 



II Obrazy XIX wieku



Grzegorz Igliński, Romantyczne „bycie w drodze”. O cyklach-podróżach Mickiewicza („Sonety krymskie”), Norwida („Vade-mecum”) i Baudelaire’a („Kwiaty zła”)

Streszczenie

Praca porównuje ze sobą trzy cykle poetyckie: Sonety krymskie Adama Mickiewicza, Vade-mecum Cypriana Norwida i Les Fleurs du mal (pol. Kwiaty zła) Charles’a Baudelaire’a. Szuka powinowactwa duchowego, podobieństwa sytuacyjnego, pokrewieństwa w sposobie reagowania na otaczającą rzeczywistość. Zwraca uwagę, że cykle te wiąże topos wędrówki zawierający interpretację losu ludzkiego, ujawniający jakąś filozofię istnienia, postawę wobec życia, stosunek do wartości, dziedzictwa kulturowego. Praca uwzględnia wskazywaną czasem przez badaczy relację pomiędzy tymi dziełami a Boską komedią Dantego, dochodząc do wniosku, że podobieństwo zachodzi w sferze użytych motywów, zwłaszcza dążenia, przemiany, przewodnictwa, wędrówki. Niepodważalnym punktem stycznym wydaje się jednak przede wszystkim to, że w podmiocie lub bohaterze lirycznym każdego z cykli – czy ma on w sobie coś z autora, czy nie – kryje się najczęściej kondycja poety.

Słowa-klucze: cykl, liryka, romantyzm, Mickiewicz, Norwid, Baudelaire

 

The Romantic “Being on the Road”: On the Travel Cycles by Mickiewicz (Crimean Sonnets), Norwid (Vade-mecum) and Baudelaire (The Flowers of Evil)

 Summary:

The article compares three poetic cycles: Crimean Sonnets by Adam Mickiewicz, Vade-mecum by Cyprian Norwid and The Flowers of Evil by Charles Baudelaire, demonstrating their common art of spiritual affinity, situational resemblance and an analogy in their reaction to the surrounding reality. The three cycles, linked by the theme of wandering, contain interpretations of human condition, reveal a certain philosophy of existence and attitudes towards life, as well as the authors’ values and cultural heritage. The article also considers the relation between these works and Dante’s Divine Comedy. This is done because numerous researchers have argued that there is a similarity in the motifs used, particularly those of striving, transformation, guidance and wandering. However, the fact is that the persona or a lyrical character in each cycle – whether it resembles the author or not – most frequently hides the stance of the author himself. This seems to be an indisputable common characteristic of all these works.

Key words: cycle, lyric poetry, Romanticism, Mickiewicz, Norwid, Baudelaire

 



Krzysztof Korotkich, Czy romantycy nie lubili dzieci?

Streszczenie

Dziecko w literaturze romantycznej nie jest tylko bohaterem, ale tematem wzbudzającym zainteresowanie z powodu niejednoznacznych skojarzeń, budzącym ciekawość, a nierzadko lęk. Powodem wzbudzanych przez dziecko emocji jest wielki potencjał znaczeń wpisany w symboliczne funkcje takiego bohatera. Romantyczne dziecko zawiera cechy wyraźnie ambiwalentne: wrażliwość, niewinność, naiwność, czystość, życie, nadzieję oraz inne wartości, zrównoważone jednakże cechami budzącymi lęk. Może posiadać demoniczny rys, piętno śmierci, klątwę, nosić w sobie chorobę, a wszystko to przypomina o niejednorodnej naturze człowieka. Dziecko może być w romantyzmie emanacją sił diabelskich, których człowiek nie potrafi rozpoznać, a nieświadomie im ulega. W wielu utworach dziecko pełni rolę alter ego dorosłego, wskazując jego mroczną stronę egzystencji, ukazując niewygodną i niechcianą prawdę o naturze człowieka.

 Słowa-klucze: dziecko, romantyzm, XIX wiek, Children Studies

 

Didn’t Romantics Like Children?

 Summary:

A child in Romantic literature is not just a character but a subject which stimulates common interest because of its ambiguous associations, stirring curiosity and, often, anxiety. These emotions are caused by the enormous potential of meanings imprinted in the symbolic functions of such a character. A Romantic child is clearly ambivalent: sensitivity, innocence, naivety, purity, life, hope (and other) are counterbalanced by the features that give rise to anxiety. A child may have demonic features, a death stamp, a hidden sickness, or it may be cursed. All that should remind the readers about an inherent ambiguity of human nature. A child in Romanticism may be an emanation of diabolic forces, which are difficult to recognise, but which people often succumb to. In numerous texts of this period, a child is an alter ego of adults, showing a dark side of their lives, and unwanted truth about human nature.

Key words: Children, Romantic era, Children Studies

 



Monika Kostaszuk-Romanowska, Inscenizacje dramatów Juliusza Słowackiego w latach 2005–2009 oczami krytyki. Refleksje przed kolejnym rokiem jubileuszowym

Streszczenie

Badaczka odnosi się w swoim artykule do kwestii inscenizacji dramatów Juliusza Słowackiego w latach 2005–2009. Interesuje ją przede wszystkim głos krytyki teatralnej. Swoje refleksje nad dorobkiem Słowackiego dedukuje ona również kolejnemu wielkiemu jubileuszowi pisarza, jaki przypadnie w przyszłym roku: 210. rocznicy urodzin oraz 170. rocznicy śmierci wieszcza. Badaczka dowodzi między innymi, iż spektrum artystycznych możliwości teatralizowania dramatów Słowackiego jest imponująco szerokie. To przede wszystkim efekt oczywistego dla współczesnych twórców przekonania, że nie ma żadnego kanonicznego modelu inscenizowania romantycznej klasyki, nie istnieje on nawet jako względny punkt odniesienia, hipotetyczny wzorzec, który można zanegować, przeciw któremu można by się zbuntować. Jej zdaniem, jakkolwiek byśmy dziś nie odpowiedzieli na pytanie: „co teatry polskie wyprawiają ze Słowackim?”, należy się cieszyć, że nadal możemy takie pytanie stawiać i nadal mieć problem z udzieleniem na nie jednoznacznej odpowiedzi.

Słowa-klucze: dramaty Słowackiego, romantyzm, krytyka teatralna, jubileusze urodzin i śmierci wieszcza

 

Stage Adaptations of Juliusz Słowacki’s Dramas from 2005 to 2009 as Viewed by Critics. A Handful of Reflections Before Yet Another Jubilee

 Summary:

The author of the article considers stage adaptations of JuliuszSłowacki’s dramas from 2005 to 2009, paying special attention to comments of critics, and reminding us of two important opportunities to commemorate the poet in the year to come: the 201th anniversary of his birthday and the 170 th anniversary of his death. As it is argued, stage adaptations of Słowacki’s dramas are still surprising and innovative. This, of course, is the result of the commonly held conviction that there exists no canonical way of adapting Romantic texts for the theatre, and that there exists no ‘benchmark’ rule for adaptations, against which one could rebel or which one could question. Whatever the answer to the question: “What is and what is not permitted while staging Słowacki’s text?”, we need to be happy that such a question can be posed at all, and that the answer to it is still far from obvious.

Key words: Słowacki’s dramas, Romanticism, theatre criticism, anniversaries

 



III Ku współczesności



Kamil Barski, Seks, natura, śmierć męczeńska i noc – czyli „Ukój” Leopolda Staffa

Streszczenie

Ukój to ciekawy przykład wczesnej, jeszcze nie klasycyzującej, ale z gruntu modernistycznej liryki Staffa. Podstawowy temat wiersza – a zarazem niniejszego tekstu – zawarty jest w tytule artykułu. Utwór bowiem przedstawia bluźnierczy stosunek seksualny ukrzyżowanego mężczyzny z Nocą. Każe to nam rozpatrywać jego problematykę w kilku kontekstach. Możemy wśród nich wymienić młodopolski erotyzm wiążący się w tym przypadku z epistemologią i prowadzący do doświadczenia Absolutu.

Słowa-klucze: Leopold Staff, Ukój, noc, poznanie, masochizm, śmierć

 

Sex, Nature, Martyrology and Night: Leopold Staff’s “Ukój”

 Summary:

“Ukój” is an interesting instance of Staff’s early, not modern classicist, but certainly modernist lyric poetry. The main problem of the poem, as well as the main preoccupation of the present article, is encapsulated by the article’s title. It concerns a sacrilegious sexual intercourse of a crucified man with Night. Such a subject matter necessitates assuming various contextual perspectives: the perception of the erotic at the turn of the 19 th century in Poland, epistemology, and their mutual links with the experience of the Absolute.

 Key words: Leopold Staff, “Ukój”, night, cognition, masochism, death

 



 Łukasz Kucharczyk, Ciało i Wszechświat. Wokół problematyki cielesności w „Powrocie z gwiazd” Stanisława Lema

Streszczenie

Artykuł analizuje znaczenia ewokowane za pośrednictwem kategorii ciała i cielesności w Powrocie z gwiazd Stanisława Lema. Fabuła powieści science fiction opiera się na motywie powrotu astronauty Hala Bregga na Ziemię. Lem zastosował tutaj einsteinowski paradoks bliźniąt – podróż bohatera trwała 10 lat, na jego rodzinnej planecie minęło natomiast 127 lat. Protagonista zostaje skonfrontowany z dekadenckim i egalitarnym społeczeństwem przyszłości. Obrana strategia fabularna pozwoliła Lemowi na ukazanie tematu cielesności jako problemu wielowymiarowego, a samego ciała jako metafory epistemologicznej epoki modernizmu. Oprócz tego przypisana zostaje mu w Powrocie z gwiazd rola maski i kostiumu. W kontekście ciała i cielesności analizowany jest również motyw estetyzacji i starości. Ciało w powieści Lema to integralna część Wszechświata, to granica pomiędzy tym, co tymczasowe, a tym, co nieskończone i transcedentalne. Co więcej: ciało ludzkie przeciwstawione zostaje ciału sztucznemu. Badacz omawia także wpływ bioinżynierii na ciało człowieka „nowej Ziemi”.

Słowa-klucze: Lem, ciało, cielesność, sztuczne, naturalne

 

The Body and the Universe. Corporeality in Stanisław Lem’s Return from the Stars 

Summary:

The article analyzes the meanings generated by categories such as body and corporeality in Stanisław Lem’s Return from the Stars, a si-fi novel about the return of an astronaut from his space journey back to Earth. Drawing on Einstein’s twin paradox, Lem shows a situation, when after a 10-year-long journey, the protagonist sees the world which is 127 years older. The world is marked by decadence and is populated by an egalitarian society. Within such a context, Lem depicts the complexity of the problem of corporeality – the body, for example, functions in the narrative as a metaphor for the epistemological era of modernism. It also serves as a mask and costume. Aestheticism and old age are given equal prominence in Lem’s novel. The body is an integral part of the universe, and, at the same time, a borderline between the temporal and the transcendent. Besides, it is contrasted with the artificial body. The latter juxtaposition enables a critical reflection on the influence of bioengineering on human evolution.

Słowa-klucze: Lem, body, corporeality, natural, artificial



Juliusz Konczalski, „Assassin’s Creed IV: Black Flag” w perspektywie poetyki Arystotelesowskiej

Streszczenie

Tekst analizuje grę wideo Assassin’s Creed IV: Black Flag w kontekście poetyki Arystotelesowskiej. Inspiracją dla tych rozważań jest postulat Espena Aarsetha, głoszący wyzwolenie studiów nad grami z narratywizmu, wiodącego swój początek od teorii Arystotelesa. Jest to próba znalezienia odpowiedzi na kluczowe pytanie, czy gra wideo stanowi tak odmienną strukturę, że w imię poszukiwania metodologicznych innowacji, prawomocne jest zakwestionowanie np. narzędzi literaturoznawczych.

 Słowa-klucze: narratologia, ludologia, performans, game studies, poetyka arystotelesowska

 

„Assassin’s Creed IV: Black Flag” in the Perspective of Aristotle’s Poetics

 Summary:

The present article analyses Assassin’s Creed IV: Black Flag videogame in the context of Aristotle’s Poetics. The inspiration for such a consideration comes from Aarseth’s postulate to liberate videogame studies from narratology, which, in turn, originates from Aristotle’s theory. This article tries to find an answer to the following question: Is video games’ structure so unique that while analysing them it is necessary to use tools other than those that are typical of literary studies?

 Key words: narratology, ludology, performance, game studies, Aristotle’s poetics



Martin Haim Studziński, Ballada w wagonie. Rzecz o Agnieszce Osieckiej

Streszczenie

Artykuł poświęcony jest interpretacji Ballady wagonowej Agnieszki Osieckiej. Część główna szkicu poprzedzona została obszernym wstępem dotyczącym historii ballady. Celem tego wprowadzenia jest ukazanie głębokiego osadzenia utworu Osieckiej w balladowej tradycji. Szkic stawia sobie za cel przedstawienie Ballady wagonowej jako utworu napisanego z dużą wiadomością gatunku i nowatorskiego pod względem wykorzystania motywów typowych dla ballad.

Słowa-klucze: ballada, historia ballady, Agnieszka Osiecka, Ballada wagonowa, Maryla Rodowicz

 

On Agnieszka Osiecka’s “Ballada wagonowa”

 Summary:

The paper brings an interpretation of Agnieszka Osiecka’s poem “Ballada wagonowa”. The main part of the paper is preceded by a comprehensive introduction, in which a history of the ballads is discussed. The aim of the introduction is to point out some key elements of the balladic tradition present in the Osiecka’s poem. “Ballada wagonowa” appears to be strongly influenced by the balladic tradition, but – at the same time – it treats some typical, traditional motifs in a very innovative way. 

Key words: ballad, history of the ballad, Agnieszka Osiecka, “Ballada wagonowa”, Maryla Rodowicz

 

 



IV Recenzje naukowe



Joanna Wildowicz, Wędrówki artysty. Indiańskie dziedzictwo Kanady – romantyczny wizerunek na płótnie

[rec. Paul Kane, Wędrówki artysty. Indiańskie dziedzictwo Kanady, Toronto 2016 (prwd. 1859), s. 336]

Wędrówki artysty. Indiańskie Dziedzictwo Kanady (1859) to znakomita kompilacja dzieł literackich i artystycznych. Książka przedstawia dwie niezwykłe ekspedycje w odległe obszary dzikiej Kanady, odbyte przez malarza Paula Kane’a. Pamiętnik z jego podróży dokumentuje życie, tradycje, zwyczaje i obyczaje plemion indiańskich Ameryki Północnej, zamieszkujących odległe regiony, nietknięte przez cywilizację Zachodu. Obrazy i opisy tworzą sugestywną ekspozycję osiągnieć artysty. W mojej recenzji próbuję ocenić twórczość Kane’a, tło podróży i jej wpływ na kanadyjskie dziedzictwo rdzennych mieszkańców.

Słowa-klucze: malarz, Kanada, plemiona indiańskie, Ameryka Północna, Paul Kane

 

Wanderings of an Artist. Canada’s Indian Legacy. The Romantic Image on Canvas

Summary:

Wanderings of an Artist among the Indians of North America (1859) is an exquisite compilation of literary and artistic works. The book presents two extraordinary expeditions into remote areas of wild Canada by the painter Paul Kane. His journey documents life, traditions, habits and customs of North American Indian tribes, inhabiting distant regions untouched by Western civilization. The paintings and descriptions form an evocative exhibition of the artist’s achievements. In my review, I try to evaluate Kane’s artistic output, the travel’s background and its impact on the Canadian heritage of native peoples.

Key words: painter, Canada, Indian tribes, North America, Paul Kane



Mariusz Zemło, Supraski rozsadnik sztuki

[rec. Stanisława Łajewska-Szypluk, Porta Supraśla. Liceum Plastyczne im. Artura Grottgera, Stowarzyszenie na rzecz Edukacji Artystycznej ”EduArt”, Stowarzyszenie Kulturalne Collegium Suprasliense, Supraśl 2017, ss. 575]

Streszczenie

Prezentowana recenzja omawia książkę Stanisławy Łojewskiej-Szypluk Porta Supraśla – poświęconej środowisku Liceum Plastycznego, działającego od kilkudziesięciu lat w Supraślu, małym podlaskim mieście. W omówieniu zwrócono uwagę na źródła stanowiące podstawę budowanej fabuły (podkreślając, iż snuta na nich narracja stwarza wyjątkowy klimat i jest bardzo atrakcyjna z perspektywy odbiorcy dzieła), podejmowane aspekty oraz stronę edytorską publikacji. Prócz licznych walorów, jakie zostały uwypuklone w przedłożonej opinii, wskazano także kilka słabszych stron opracowania, znajdując dla nich zrozumienie.

Słowa-klucze: Liceum Plastyczne w Supraślu, Supraśl, małe miasto, środowisko szkolne

 

A Seedbed of Art in Supraśl

Summary:

This is a review of Stanisława Łojewska-Szypluk’s Porta Supraśla, a book dedicated to a circle of people who have been working for years in or with the Secondary School of Arts in Supraśl. The author praises an original structure of the publication, emphasizing the fact that its narrative creates an aura of uniqueness and is very attractive from the reader’s perspective. Apart from all unquestionable assets, the publication has some minor flaws, which are also referred to in the review.

Key words: the Secondary School of Arts in Supraśl, Supraśl, a small town,teaching staff



Paweł Ostaszewski, Grzegorza Marca związki pamięci z ekonomią

[rec. Grzegorz Marzec, Ekonomia pamięci, Instytut Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 2016, ss. 288]

Streszczenie

Książka Grzegorza Marca pod tytułem Ekonomia pamięci jest próbą opisania związków pamięci i ekonomii. Autor śledzi teksty dawne i współczesne, nie ogranicza się przy tym do samej tylko literatury. Interesuje go szeroko pojęty dyskurs pamięciowy realizowany w perspektywie ekonomii. Autor tworzy pojęcie pamięciomatu, pod którym kryją się teksty będące nośnikami pamięci o wyjątkowej sile oddziaływania. Memcoinami nazywa Marzec wszystkie zabiegi służące monetaryzacji pamięci, czyli traktowaniu jej jako towaru podlegającego sprzedaży.

 Słowa-klucze: ekonomia, pamięć, metafora, pamięciomat, memcoin.

 

The Relation Between Memory and Economics According to Grzegorz Marzec

 Summary:

Grzegorz Marzec’s Ekonomia pamięci (The Economics of Memory) considers and examines different relations between the two terms of reference included in the title of the book. Taking into account both old and contemporary sources, Marzec does not limit himself to literature only, but he extends his research into the broadly understood discourse within the context of economics. He coins the term „pamięciomat”, which stands for exceptionally influential texts that record memory, and the term “memcoin,” which refers to all processes that lead to the monetarization of memory, or the use of memory as commodity.

 Key word: economics, memory, metaphor, pamięciomat, memcoin



Jarosław Poliszczuk, O męskości patriarchalnej i nowoczesnej

[rec. Mateusz Świetlicki, Kiedy chłopcy zostają mężczyznami? Męskość jako projekt w prozie Serhija Żadana, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2016, ss. 178]

Streszczenie

Autor analizuje monografię Mateusza Świetlickiego pt. Kiedy chłopcy zostają mężczyznami? Męskość jako projekt w prozie Serhija Żadana (Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2016). Badacz, mając świadomość wysokiej rangi, jaką zajmują teksty Serhija Żadana na Ukrainie (ale i w całej Europie), podkreśla, że analizowana przez niego książka zdecydowanie warta jest uwagi. Przede wszystkim dlatego, że na Ukrainie dopiero niedawno ukazała się pierwsza monografia o twórczości Żadana autorstwa wybitnego krytyka i eseisty Iwana Dziuby (2017). Natomiast książka recenzowana stała się pierwszą pozycją wydawniczą poświęconą pisarstwu Żadana za granicą.

Słowa-klucze: Serhij Żadan, literatura ukraińska, męskość

.

Patriarchal and Modern Masculinity

Summary:

The paper analyzes Mateusz Świetlicki’s monograph study Kiedy chłopcy zostają mężczyznami? Męskość jako projekt w prozie Serhija Żadana (When Do Boys Become Men? Masculinity as a Project in Serhij Żadan’s Prose). Bearing in mind the importance of Serhij Żadan in Ukraine (and in Europe), the author of the paper points to the fact that Świetlicki’s book is the first non-Ukrainian monograph study dedicated to this prose (the first Ukrainian study, by Ivan Dziuba was published in 2017).

Key words: Serhij Żadan, Ukrainian literature, masculinity



V Sprawozdania



Jarosław Ławski, Międzynarodowa Konferencja Naukowa „Między Odessą, Kijowem a Wilnem. Idee syjonistyczne w Europie środkowo-wschodniej. Twórcy – literackie echa – język”, Białystok – Tykocin 8-9 maja 2018 roku. Sprawozdanie

The International Conference „Between Odessa, Kiev and Vilnius. Zionist Ideas in Central and Eastern Europe. Activists – Literary Echoes – Language”, Białystok – Tykocin, 8-9 May, 2018. A report.



Anna Alsztyniuk, Międzynarodowa Konferencja Naukowa „Literatura białoruska w Polsce – wczoraj i dziś”, Białystok 24–25.05.2018 r. Sprawozdanie

The International Conference „Belarussian Literature in Poland: Past and Present”, Białystok, 24-25 May, 2018. A report.



Małgorzata Burzka-Janik, Ogólnopolska Konferencja Naukowa „Literackie podróże do wnętrza Ziemi. Wizje – idee – symbole”. Sprawozdanie